 |
| Dünyada ilk robotları, Otomasyon ve Sibernetiğin babası Cizreli Ebu'l-İzz el-Cezerî, Diyarbakır'da yaptı |
Otomasyon ve Sibernetiğin babası Cizreli Ebu'l-İzz el-Cezerî ve Kitabı
İlk Robotları Ebu'l-İzz el-Cezerî Yaptı
Fizik ve teknoloji sahasında İslâm dünyasında ulaşılan yüksek seviyeyi gösteren eserlerden birisi hiç şüphesiz Ebu'l-İzz İsmâîl İbn er-Rezzâz el-Cezerî'nin H. 600 (M. 1203) yılında yazdığı el-Câmi Beyne'l-İlm ve'l-Ameli'n-Nâfi fî Sınâ'ati'l-Hiyel (Makine yapımında yararlı bilgiler ve tatbikatlar) isimli eseridir. Bu eser dünya teknoloji tarihinde robot olarak adlandırılan mekanizmaların ilk misallerinin Cizreli Ebu'l-İzz tarafından yapıldığını ortaya koymaktadır.
 |
Altı değişik sistemli ve
kayık içinde hareketler
sağlayan otomatik su saati |
El-Cezerî tarafından Âmid (Diyarbakır) veliahdı Nasireddîn Mahmûd b. Muhammed b. Kara Arslan'ın isteği üzerine yazılmaya başlanan ve onun sultan oluşundan iki sene sonra tamamlanan bu kitap, birçok nüshalarıyla ve renkli resimlerle donatılmış olarak günümüze kadar ulaşmıştır. Eser mekanik sahasında yazmalarına kavuştuğumuz kitapların şüphesiz en güzelidir. Gece ve gündüz eşitliği ve gün uzunlukları esaslarına göre yapılan saatler, cisimleri tabiî mevkilerinden başka cisimler vasıtasıyla hareket ettiren makine, insan ve hayvan şeklindeki aletler, yani bugünkü tabirle robotlar müellifin kitabında çizimleriyle beraber ele aldığı mevzulardan bazılarıdır.
El-Cezerî en ince teferruatına varıncaya kadar toplam 50 makine (robot) ve cismi bir mühendis tarzıyla tanıtmakta ve 50'sini tam ve yaklaşık 100'ünü de tafsilatlı resimlerle öylesine anlaşılır bir şekilde donatmaktadır ki, bunlar bugün bile çok ciddi zorluklarla karşılaşmadan imal edilebilir.
 |
Hesaplayıcı robot ile
yazıcı robotu birlikte
çalıştıran otomatik sistem |
Bu eser aksi ispat edilmedikçe İslâm dünyasının o zaman ulaştığı teknolojiyi göstermesi bakımından en dikkat çekici eserdir. Vâsıtalar, malzemeler, cihazlar ile bunların îmali ve kullanılan malzemeler hakkında bu eserden yeni bilgiler öğrenmek mümkün olmaktadır. El-Cezerî bu eseriyle İslâm dünyasında tasavvur hâlinde olan birçok projeyi tatbik etmiş ve belki de birçok yeni icatları da ortaya koymuştur.
El-Cezerî'nin bugünkü teknolojiyi bile kendine hayran bırakacak olan sayısız makinelerinin ve robotlarının yer aldığı Sınâ'ati'l-Hiyel isimli eseri altı kitaptan meydana gelmiştir:
1. Kitap, saatlerin yapılması üzerinedir. On kısımdan oluşan bu kitap, çeşitli su saatleri, kayık su saati, fil su saati, bardak su saati, tavuslu su saati ve mumlu saatlerin çizimleri ve resmedilmeleri üzerinedir. Saatler, dakikaları, ayları ve günleri, güneşin ve ayın günlük durumlarını cok mükemmel bir şekilde göstermektedir.
 |
| Otomatik abdest alma makinesi |
2. Kitap, yeme ve içme sırasında kullanılan kap ve cisimlerin yapılması üzerinedir. On kısımdan oluşan bu kitapta meşrubatların içilmesi için kullanılacak kaplar, ibrikler ve insan şeklindeki otomat (robot) çizimleri üzerinedir.
3. Kitap, ibriklerin, kan alma teknelerinin ve abdest alma leğenlerinin yapımı üzerinedir. On kısımdan oluşan bu kitapta, sıcak, soğuk ve ılık su akıtabilen ibriklerin, çeşitli otomatik cihazların (robotların), hastadan alınan kan miktarını gösteren aletlerin ve abdest için kullanılan leğenlerin çizimleri yer almaktadır.
 |
| Robot fil ve Robot adam |
4. Kitap, şekillerini değiştirebilen otomatik fıskiyeler ve sürekli çalışan çeşitli cihazlar üzerinedir. Bu kitap da on kısımdan oluşur.
5. Kitap, derin olmayan göllerden ve ırmaklardan suyu daha yüksek seviyelere çıkaran makinelerin yapılması üzerinedir. Beş kısımdan oluşmaktadır.
6. Kitap, bazı makine ve cihazların yapılması ve şifreli kilitler üzerinedir. Beş kısımdan oluşan bu kitapta da Âmid şehrinin kapısı, çeşitli kilitler ve bir de kayıklı saat çizimi vardır.
El-Cezerî ile birlikte tasavvur hâlinde olan birçok îcat doruk noktasına ulaşmıştır. Bu bilgilerin ışığında denilebilir ki, dünyada ilk robotu yapan kişi el-Cezerî'dir. El-Cezerî'nin bu eserinin birkaç yazma nüshası Topkapı Sarayı ve Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir. Yazmaları Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya kısmında 3606 numarada, Topkapı Sarayı Üçüncü Ahmed Kitaplığı 3472 ve 3461 numaralarda kayıtlıdır. Bu yazmaların Mısır'ın fethinden sonra İstanbul'a getirildiği nakledilmektedir. Kitabın Ayasofya 3606 numaradaki nüshasından 66 sahifelik yazı ve minyatürlü kısımlar İsviçre'nin İstanbul başkonsolosluğunda çalışan Marten isimli bir kişi tarafından yurt dışına kaçırılmıştır. Kaybolan bu nüshaların şimdilerde Paris Müzesi'nde bulunduğu söylenmektedir.
 |
Mumun yanarak erimesi
ve ağırlığını kaybetmesiyle
kurulan çift otomatik
hareket sistemi |
Zeynel Abidin AYGÜN
Kaynaklar
--------------------------------------------------------------------
Ebu'l-İzz İsmâîl İbn er-Rezzâz el-Cezerî, el-Câmi Beyne'l-İlm ve'l-Ameli'n-Nâfi fî Sınâ'ati'l-Hiyel, Sül.Ktb., Ayasofya ks., nr. 3606.
Fuat Sezgin, İslam'da Bilim ve Teknik, I, İstanbul 2008.
Emre Dölen-Mustafa Kaçar, "Türk Teknoloji Tarihi", 1. Türk Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi Bildirileri (15-17 Kasım 2001), İstanbul 2003.
İbrahim Hakkı, "750 Sene Evvel Yapılan makinadan Adam", Yedigün, 1935, Sayı 146, s. 3-4.
İbrahim Hakkı, "7,5 Asır Evvel Türk Sarayları Makineleşmişti", Yedigün, 1935, Sayı 150, s. 8-9.
Abdullah Cezre, "Türklerin İcad Ettikleri Otomatik Âletler", Hayat Tarih, 1 Aralık 1972, Sayı 12, s. 54-56.
Toygar Akman, 800 Yıl Önce Robotlar Yapan ilk Türk Sibernetik Bilgini Cizreli Ebu'l-İzz, İstanbul.
Şaban Döğen, Müslüman İlim Öncüleri, İstanbul 2004.
